Konserwanty w kosmetykach: fenoksyetanol, benzoesan sodu i co naprawdę znaczy „bez konserwantów”

Po co w ogóle konserwować kosmetyki

Woda, cukry, białka i ekstrakty roślinne to pożywka nie tylko dla skóry, ale i dla drobnoustrojów. Krem czy szampon otwieramy dziesiątki razy, dotykamy palcami i trzymamy w ciepłej, wilgotnej łazience. Bez ochrony mógłby się zakazić w ciągu kilku tygodni. To nie tylko kwestia estetyki: zanieczyszczony produkt zmienia zapach i konsystencję, a w rzadkich przypadkach może narazić na infekcję, zwłaszcza w okolicy oczu.

Dlatego w UE substancję, której głównym zadaniem jest hamowanie wzrostu drobnoustrojów w produkcie, wolno stosować tylko wtedy, gdy figuruje w wykazie dozwolonych konserwantów – załączniku V do rozporządzenia (WE) nr 1223/2009. Każdy wpis ma określone maksymalne stężenie, a część także dodatkowe warunki. Producent musi ponadto wykazać w ocenie bezpieczeństwa, że gotowy produkt jest odpowiednio zabezpieczony – zwykle na podstawie tzw. testu obciążeniowego (challenge test).

Fenoksyetanol: dziś najpopularniejszy konserwant

Phenoxyethanol to eter glikolu – bezbarwna, lekko oleista ciecz o słabym, różanym zapachu. Działa głównie przeciw bakteriom i znajdziesz go w kremach, serum, szamponach, chusteczkach nawilżanych i kosmetykach kolorowych. Według załącznika V jego maksymalne stężenie w gotowym produkcie to 1%. W praktyce często stosuje się mniej i łączy go z innymi składnikami, by poszerzyć spektrum działania.

Jego popularność wzrosła, gdy wiele marek zrezygnowało z parabenów. Fenoksyetanol był oceniany przez unijny Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS), który uznał go za bezpieczny w dopuszczalnym stężeniu. Jak każdy składnik może czasem podrażnić skórę wrażliwą, ale alergia na niego uchodzi za rzadką.

Benzoesan sodu i sorbinian potasu: duet znany z żywności

Sodium Benzoate i Potassium Sorbate to sole kwasu benzoesowego i sorbowego, używane także jako konserwanty żywności (E211 i E202). W kosmetykach lubią je marki „naturalne”, bo akceptuje je wiele standardów certyfikacji naturalnej i ekologicznej. Załącznik V określa limity w przeliczeniu na wolny kwas: dla kwasu benzoesowego i jego soli są one różne dla produktów spłukiwanych, do higieny jamy ustnej i niespłukiwanych, a dla kwasu sorbowego i jego soli wynoszą 0,6%.

Oba działają najlepiej w recepturach kwaśnych, bo aktywna jest niezdysocjowana forma kwasu. Lepiej radzą sobie z drożdżakami i pleśniami niż z bakteriami, więc zwykle łączy się je ze sobą lub z innymi składnikami. W formule o pH bliskim obojętnemu potrzebowałyby wsparcia – dlatego często stoją obok regulatora kwasowości, np. Citric Acid.

Etyloheksylogliceryna i inni „pomocnicy”

Ethylhexylglycerin nie jest na unijnej liście konserwantów; jej oficjalne funkcje to pielęgnacja skóry i działanie dezodorujące. Bardzo często towarzyszy jednak fenoksyetanolowi, bo zwiększa wrażliwość drobnoustrojów na konserwant i pozwala obniżyć jego dawkę. Gotowe mieszanki obu składników są powszechne – stąd tak często widzisz je obok siebie w składzie.

Podobną rolę pełnią Caprylyl Glycol, 1,2-Hexanediol, Pentylene Glycol czy Glyceryl Caprylate. Pracują jako emolienty, humektanty lub rozpuszczalniki, a przy okazji utrudniają życie mikrobom. Ponieważ ich główną deklarowaną funkcją nie jest konserwowanie, nie podlegają załącznikowi V. Natomiast Dehydroacetic Acid i Benzyl Alcohol są konserwantami z wykazu; alkohol benzylowy bywa też składnikiem kompozycji zapachowych.

Co może znaczyć napis „bez konserwantów”

Niektóre produkty naprawdę nie potrzebują dodatku konserwantu. Kosmetyki bezwodne – oleje, balsamy w sztyfcie, pomadki, pudry, mydła w kostce – nie zawierają wolnej wody i mikroby trudno się w nich rozwijają. Wysoka zawartość etanolu lub glikoli, ampułki jednorazowe i pompki airless, które nie zasysają powietrza z powrotem, również mogą ograniczyć lub wyeliminować potrzebę klasycznego konserwantu.

Częściej jednak „bez konserwantów” oznacza, że receptura opiera się na składnikach wielofunkcyjnych, formalnie niebędących konserwantami – takich jak wspomniane glikole. Produkt jest więc chroniony, tylko nie substancją z załącznika V. Unijne zasady dotyczące oświadczeń wymagają, by były prawdziwe i nie wprowadzały w błąd, a wytyczne krytycznie oceniają hasła „free from” sugerujące brak ochrony, gdy rolę tę pełnią inne składniki. W praktyce: czytaj skład INCI, a nie front opakowania.

Czego nie powie etykieta

Lista INCI pokazuje, jakie konserwanty są w produkcie, ale nie ich stężenie ani wynik testu obciążeniowego. Kosmetyk bez rozpoznawalnego konserwantu nie jest automatycznie łagodniejszy – jeśli ochrona jest zbyt słaba, większym ryzykiem staje się zakażenie produktu.

Symbol otwartego słoiczka z liczbą miesięcy (PAO) mówi, jak długo używać produktu po otwarciu. Zakręcaj opakowania, nie dolewaj wody, a do słoików używaj szpatułki. Jeśli kosmetyk zmienił zapach, kolor lub konsystencję, odstaw go. Jeśli reagujesz na konserwant, dermatolog może ustalić konkretną substancję za pomocą testów płatkowych.